Harfe Göre : a b c ç d e f g h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9
Sözlük
  1. giyasuddin cemsid - gündelik anlamları...

    Online Gündelik - Türkçe Sözlük

    giyasuddin cemsid

    1) on dördüncü ve 15. yy'da yaşamış, ondalık kesirleri ilk defa kullanan büyük müslüman türk matematik ve astronomi alimi. ısmi, cemşid bin mes'ud bin mahmud et-tabib el kaşi olup, lâkabı gı- yaseddin'dir. on dördüncü asrın sonlarına doğru maveraünnehir bölgesinde bulunan kaş şehrinde doğdu. uluğ bey ziyci adlı eserin önsözünde, 1429 senesinin sonbaharında semerkand'da öldüğü bildirilmektedir. gıyaseddin cemşid, ilk tahsiline kaş'ta başladı. babası, zamanın önde gelen din ve fen alimlerindendi. önce sarf, nahiv ve fıkıh ilmini öğrendi. fıkıh ilminde söz sahibi oldu. mantık, belagat, matematik ve astronomi ilimlerini tam manasıyla tahsil etti. ılim aşkına uzun süren seyahatlere çıkar ve azimli çalışırdı. 1416 senesinde karakoyunlu sultanı ıskender'in hizmetinde bulundu. uluğ bey tarafından semerkand'a davet edildi.

    cemşid, önce nasirüddin tusi'nin eserlerini inceledi. kutbüddin şira- zi'nin eserlerini tetkik ederek, ziyadesiyle istifade etti. meragâ da yapılan rasathanede çalışarak, astronomi cetvellerini (ziycleri) yeniden düzenleyip ortaya koydu. böylece astronomide yeni ufukların açılmasını sağladı.

    yıldız cetvellerini, yeryüzünden uzaklarını, güneş ve ay tutulmasının he- saplarını, bunlann hesaplanmasında kullanılacak olan tabak-ül-menatık adlı aletin yapılış ve kullanışını izah etti.

    avrupalı ilim tarihçileri, yıldızların ve gezegenlerin yörüngelerinin da- ire şeklinde olmayip, elips şeklinde olduğunun keşfini kepler'in başarıla- rından sayarlar. halbuki, ondan yüz sene önce gıyaseddin cemşid, bu ilmi hakikatı nüzhet-ül hedaik adlı eserinde izah etmiş ve ortaya koymuştur. ıl- mi çalışmalan ve dirayetiyle, fen ilimlerinde araştırına, gözlem ve deney usulünün gelişmesini sağladı. 1406, 1407 ve 1408 seneleri için ay tutulma- sınm hesaplamalarını gayet hassas olarak yaptı. ayın ve utarid'in yörünge- lerinin eliptik düzlemde olduğunu açıkça ispat etti. böylece, keplerin bu- nu kendine mal etme iddiası geçersiz ve asılsız kaldı.

    2) cemşıd ve matematık

    günlük hayatımızda önemsiz gibi görünen bazı küçük şeyler olmasa, çağdaş teknoloji bugün bulunduğu noktadan yüzyıllarca gerilerde, belki de 'solda sıfır' olurdu. dilimizde 'değersizliğin ifadesi' olan 'solda sıfır deyi- mi', ondalık kesirlerde virgülün solunda kalan sıfır için kullanılır. ondalık kesirin icat edilmediği bu dünyada; en küçük kesirli alış verişler- den uzay teknolojisine kadar hemen hemen her alanda korkunç çetrefilli du- rumlar yaşanırdı.

    hele bu işlemlerin roma rakamları veya bayağı kesirlerle yapıldığını dü- şünmek bile istemiyoruz. 'virgül', yazıda da önemlidir ama, bazen olmasa da olur. gelgelelim matematikte virgülü kaldırmak, neredeyse matematiği ortadan kaldırmak demektir. gıyaseddin kâşi, astronominin yanında, ilmi çalışmalannı daha çok ma- tematik alanında yoğunlaştırdı. virgülü, aritmetik işlemlerde ilk defa o kullandı. ılim tarihinde, aritmetikte ondalık kesir sisteminde virgülü ilk defa kul- lanma şerefi, gıyasüddin cemşid'e aittir. risalet'ül muhitiyye adlı eserine bakıldığı zaman, bu gerçek apaçık görülecektir.

    3) ondalik kesır sıstemını bulan bılgın

    aritmetikte ilk defa ondalık kesir sistemini keşfeden ve bu konuda eser veren odur. ondalık kesir kuralını ilk defa o kullanmış, bunlar üzerinde top- lama, çıkarma, çarpma ve bölmeler yapmıştır. halbuki, ondalık kesirlerin keşfi, simon stefan'a atfediliyordu. 1948 senesinde alman bilim tarihçisi pouluckey, yaptığı araştırmalar sonucu, ondalık kesirlerin asıl cemşid'in buldu- ğunu ispatladı ve ilim alemine kabul ettirdi. cemşid, simon ste- fan'dan yüz altmış sene önce yaşamıştır. o, ondalık sayılar üze- rinde dört işlemi uyguladı. avrupâ da ise, bu sistem ancak 16. asırdan sonra kullanılabildi. bu konudan bahseden risalet-ül-muhitiyye adlı eserinde, daire çevresi ile yançap arasındaki oranı çok açık bir şekilde göstermiştir. ondalık sayılarda virgül işareti kullanmadan, sayının tam kısmı üzerine sihah (tam sayı) kelimesini koymak suretiyle sayının tam kısmının, ondalık kısmından ayrıldığı ilk defa bu eserde görülür. onun bulduğu bu değer, kendinden önceki matematikçilerin bulduğu de- ğerden daha doğrudur. ticari hesaba dair eserinde ise ondalık kesirlerde o, sihah tabirleri yerine virgül kullanmıştır.

    4) cemşıd ve cebır

    gıyüsaddin cemşid, ayrıca, yüksek dereceden nümerik denklemlerin yaklaşık çözümleri konusunda orijinal buluşlarıyla da şöhret bulmuştur. cebirde de yeni buluşlan vardır. bilhassa uluğ bey'e sunduğu 'miftah-ül hisap' adlı eserinde, herhangi bir dereceden kök almalarını açıklamıştır ki, bu, batı ilim dünyasında ancak 300 yıl soma ısaac newton tarafından ula- şılabilen neticedir.

    miftah-ül hesab adlı eserinde herhangi bir dereceden kök alma yolları- nı hesapladı. broom açılım olarak matematikte bilinen formülden istifade edilerek gerçekleştirilen bu kök alma işlemlerinin keşfi, batı aleminde newton a atfediliyorsa da bunu newton'dan üç asır önce cemşid'in buldu- ğunu ve ilk defa binomial denklemleri çözdüğünü derek stewart, sources of mathematics adlı eserinde ilim dünyasına açıklamıştır.

    5) ılmı kışılığı

    uluğ bey, ondan bahsederken, 'önceki ilimlerin mükemmelleştiricisi', 'meselelerin çetrefil noktalarının çözücüsü' der ve semerkant çevresinde 'allâme cemşid' unvanıyla anıldığını anlatır. batı bilim dünyasında 17. yüzyıl sonlarına kadar tesirini sürdüren ve yir- minci yüzyıla kadar dikkatleri üzerine toplayan bilgini meşhur eden eserle- ri olmuştur. bilhassa matematik sahasında batı ilim dünyasının adından söz ettiği gıyaseddin cemşid, 8 ile 16. yüzyıl bilim tarihini incelediğimizde matema- tik ve astronomi alanında en önde gelen bilgin olarak karşımıza çıkar. zamanında astronomi ve matematik öylesine ileri gitmişti ki, avrupa bu seviyeye ancak 17. yüzyıl sonlarına doğru ulaşabilmiştir.

    6) eserlerı

    gıyaseddin cemşid, matematik ve astronomi alanında birçok eser yazdı. yazdığı kitaplar, bilhassa 16 ve 17. asırda devrin ünlü ilim adamları tara- fından uzun seneler temel müracaat kitabı olarak kullanıldı.

    eserlerinden bilinenleri şunlardır:

    risalet-ül muhitiyye: ondalık sayılarla ilgili kurallara ve pi sayısının değerine bu eserde yer verdi. arapça yazılan eser, ıstanbul ve dünyanın birçok kütüphanesinde mev- cuttur. çeşitli yabancı dillere tercüme edilmiştir.

    kitabu miftah-il-hisab (hesap anahtarı) : bir mukaddime ile beş bölüm- den meydana gelen eserin, birinci bölümünde tam sayılarla hesaplama, ikinci bölümünde kesirli sayılarla hesaplar, üçüncü bölümünde astronomi- de kullanılan hesaplar, dördüncü bölümünde topografik alan hesapları, be- şinci bölümünde ise bilinmeyenli hesaplar anlatılmaktadır.

    risalet-ül-kemaliye veya süllen-üs-sem'a (göğün dereceleri) : gök ci- simlerinin dünyadan uzaklığı, büyüklükleri ve boyutlarından bahseden bu eser, mustafa zeki tarafından türkçe'ye tercüme edilmiştir. yazma nüshaları ıstanbul ve avrupa kütüphanelerinde bulunmaktadır.

    kitabu-ziye-il-hakani fi tekmili ziye-il-ılhani: nasirüddin tusi'nin yazdığı ziye-il-ılhani adlı eserde incelenen yıldızların koordinatlarını ken- di rasadlarına göre düzenlemiş ve tamamlamıştır.

    nüzhet-ül-hadaik: kendi bulduğu takabül-menatık adlı bir rasat aletinden bahseder.

  2. Gündelik Sözlük

Sözlük